بازتاب نیوز

جای خالی خردگرایی و تابوشکنی در گفت‌وگوهای آزاد

٢١ اسد ١٣٩٧ روزنامه هشت صبح

سیداکرم بارز

روزنامه‌ی ۸صبح روز دوشنبه، ۱ اسد ۱۳۹۷ مقاله‌ای از آقای تابش فروغ را با نام «از گفت‌وگوهای آزاد چه خبر؟» منتشر کرد.

آقای فروغ در این مقاله بر ضرورت عمومی‌سازی گفتمان‌های آزاد و بحث‌های نتیجه‌محور مبتنی بر عقلانیت علمی و ارزشی و گریز از روندهای پوپولیستی را تأکید کرده است. آقای عارف محمدی نیز چند روز بعد در مقاله‌ی «زبان بسته‌ی گفت‌وگو در عصر بلاهت جمعی» از تنگ‌تر شدن عرصه برای گفت‌وگوهای آزاد و معنادار فارغ از احساسات غیرضروری و ‌های قومی، سمتی و زبانی ابراز نگرانی کرد.

فروغ و محمدی صدای نسل نو افغانستان اند. نسلی که بیشتر از هر زمان دیگری به دنبال دگراندیشی، منطق‌گرایی و انسانی‌سازی مناسبات اجتماعی اند. هر دو جهان‌دیده و آشنا شده با ارزش‌ها و گفتمان‌های جهانی و الزامات شهروند جهانی هستند. ایشان مسئله‌ی مهمی را طرح کرده‌اند که به رغم پردازش‌های جسته و گریخته‌ی قبلی جای آن در حلقه‌های روشنفکری و  فضای عمومی و رسانه‌ای کشور هنوز خالی است.

هرچند ما در دنیایی که از آن به عنوان دهکده‌ی کوچک یاد می‌شود، زندگی می‌کنیم، اما دغدغه‌های  فکری و روانی ما کوچک نیست. دهکده‌ی کوچک دارد جهان را به سوی مجازی‌شدن سوق می‌دهد. این دهکده گزینه‌های متعددی را در برابر ما قرار می‌دهد تا از آن‌ها یکی را انتخاب کنیم. از بحث‌ها، مناظرات و گفتمان‌های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی تا ایزم‌های نو و کهنه و بازی‌های پر بیننده‌ی جام جهانی و پر کاربر در رسانه‌های مجازی.

افغانستان با دهکده‌ی کوچک، ابزارها و ارزش‌های آن در فضایی پس از حادثه‌ی یازده سپتامبر بیشتر آشنا و از کانون‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی جهان متأثر شد. بحث‌های به ظاهر روشنفکرانه در گذشته با گرایش‌های عمدتاً چپی صورت می‌گرفت، اما زود است که آن بحث‌ها را واقعاً گفت‌وگوهای نخبگان، آزاد، راه‌گشا و انسانی عنوان کنیم. روشنفکران ما در لجن‌زار ایزم‌های کهنه و فاقد درونمایه‌ی ارزشی و دورنمای انسانی گیر کردند و کمتر بدیل‌های متناسب به قد و قیافه‌ی افغانستان ارایه کرده‌اند. کمتر روشنفکری را در این کشور می‌توان سراغ کرد که تا پای جان برای تحقق افکار و آرمان‌های روشنفکرانه‌اش مبارزه و ممارست کرده باشد، به عبارتی دیگر روشنفکران ما در میان آرمان‌گرایی و عمل‌گرایی راه خویش را گم کردند. کل هم و غم یک روشنفکر این سرزمین خاطره‌نویسی در پایان عمرش بوده است.

به رغم هفده سال تلاش برای بارورسازی نهال ارزش‌های انسانی و گفتمان‌های علمی که در آن جای احساسات و پرخاش‌گری‌های غیرضروری را منطق، دانش و تحمل دیدگاه‌های مخالف بگیرد، هزینه‌ی پلورالیزم در این کشور بسیار بالا است. هزاران باب مکتب، دانشگاه و میلیون‌ها جلد کتاب وارد این کشور شد، اما هنوز ما شادی‌های خویش را با رگبار جش می‌گیریم و جای منطق تفنگ و پرخاش را خردگرایی نگرفته است.

ابزارهای اطلاع‌رسانی و حجم بالای اطلاعات، فضای اجتماعی- سیاسی افغانستان را متحول کرد، اما این تحول در فقدان بایسته‌ها و لازمه‌های اساسی عصر روشنگری تأثیر جدی‌ای بر دگرگون‌سازی افکار عامه نداشته است. پیوند ما با خرد و فرهنگ جهانی پیوند احساسی و غیرواقعی است. ما جهان دیده می‌شویم، در غرب تحصیل می‌کنیم و از پیشرفت‌های خیره‌کننده‌ی جهان متحیر می‌شویم، اما در افکار و دیدگاه‌های سنتی، محدود و تنگ‌نظرانه‌ی خویش تغییری وارد نمی‌کنیم و با گرایش‌های انسانی ستیز پایان‌ناپذیری داریم. به عبارتی دیگر، جهان‌بینی و محدوده‌ی فکری ما بزرگتر از کلاه سر مان نیست.

در نبود پشتوانه‌های اساسی علمی و ارزشی برای گفت‌وگوهای آزاد در بحث‌های رسانه‌ای به جان هم می‌افتیم، دشنام می‌دهیم، مناظره‌ها و گفت‌وگوها به جای واکاوی مشکلات و دریافت راه حل‌ها به سوی بازی اتهام و بگومگوهای میان‌تهی می‌رود و حتا در پارلمان که مظهر اراده‌ی ملت و تمثیل‌کننده‌ی خرد و وجدان جمعی است، خزعبلاتی جریان دارد که نشان‌دهنده‌ی عمق فاجعه و آشفته‌بازار در این کشور اند.

برخی پدیده‌ها و شخصیت‌ها چنان جایگاه تقدس و غیرقابل سوالی گرفته‌اند که نقد و آسیب‌شناسی نقش و کارکردهای ایشان تابوهایی اند که به آسانی به زیر کشیده نمی‌شوند، خطر تابوشکنی در این کشور بسیار بالا است و  موجب مستعارنویسی،کتمان حقایق و سانسورهای ناخواسته در رسانه‌های کشور شده و فضای رسانه‌های مجازی مشحون از افتراقات و بدبینی‌های قومی است. در کشورهای در حال منازعه و کمتر توسعه‌یافته‌ای مانند افغانستان شبکه‌های اجتماعی بیشتر از این‌که موجب روشن‌سازی افکار عامه، تبادل نظر سامان‌مند و نهادینه‌سازی فرهنگ همدیگرپذیری شود، تنور اختلافات قومی، زبانی و گرایش‌های سلیقه‌ای را گرم می‌سازد. حساب‌های جعلی، موضوعات قومی و بازخوانی اغراق‌آمیز تاریخی در مقایسه با مطالب علمی طرفداران زیادی دارد. قدر مسلم این‌که بخش بزرگ افتخارات نمادین  دیروز ما امروز در دنیای جهانی قابل دفاع نیستند و نماد جهالت و عقب‌گرد پنداشته می‌شوند. بازخوانی تاریخی مبتنی بر روایت‌ها و  پندارهای متفاوت از لازمه‌های اساسی جامعه‌ی پویا، فعال و متحرک پنداشته می‌شود.

میله‌های تفنگ برای چهال سال تعیین‌کننده‌ی برد و باخت جدال‌های سیاسی- فکری این کشور بود. جنگ، فرهنگ خشونت‌گرایی، اختناق، افتراق و ریشه‌های پارانویایی مزمن را بنیان گذاشت و روان‌های مصدوم، معیوب و موهوم فاقد دانش و خرد، هیچ‌گونه گفت‌وگویی را به سوی آزادی نمی‌برد. به گفته‌ی البرت انیشتین دو چیز را پایانی نیست: یکی جهان هستی و دیگری حماقت انسان‌ها.

وضعیت امروز افغانستان از نظر راه‌اندازی گفت‌وگوهای آزاد، خردمحور معطوف به نتیجه و بدل‌سازی گفت‌وگوها به گفتمان‌های کلان‌تر سیاسی، اجتماعی و فرهنگی فلاکت‌بار است. دانشگاه‌های این کشور به قدر کافی گفتمان‌ساز و عرصه‌ی ابراز دیدگاه‌های قوی علمی نیستند، عینک‌های قومی، زبانی و سمتی بزرگتر از اندوخته‌های علمی بوده، سلطه و سرکوب به رویه‌ی معمولی بدل شده است.

به نظر می‌رسد در چنین شرایطی، از گفت‌وگوهای آزاد و نتیجه‌محور هیچ خبری نیست و جای آن را برندهای جدید پوپولیستی گرفته است. سواران موج‌ها، پیاده‌نظام‌ها را هر از گاهی به جان هم اندازند و خود از حماقت آن‌ها لذت می‌برند.

نقد سازنده، دگراندیشی و تابوشکنی موجب شکل‌گیری گفت‌وگوهای آزاد و رهایی از بلاهت اجتماعی و چیره‌شدن به ناامیدی عمومی می‌شود. جهانی‌شدن، شهروند جهانی را به دنبال دارد. شهروند جهانی، شهروند مولد، منتقد و موثر است. حرکت در مسیر پر شتاب توسعه و کاروان جهانی‌شدن کار ساده‌ای نیست. عقلانیت، دانش‌گرایی و ارزش‌محوری، الزامات و واقعیت‌های عصر جدید حکم می‌کند که از منجلاب کنونی که ماحصل آن بسته‌بودن فضای گفت‌وگوهای آزاد و عقلانی و جامعه‌ی مرده است، به سوی همگرایی، نگرش انسانی و گفت‌وگوهای آزاد گذار کنیم. لازم است نخبگان دگراندیش و ارزش‌گرا با الهام از ناهنجاری‌های گذشته برای هماهنگ‌شدن با روندهای جهانی و ایجاد شهروند جهانی، بارورکردن ارزش‌های متعالی انسانی بدون گرایش‌های منحط قومی، ایجاد جامعه‌ای مبتنی بر ارزش‌های دموکراتیک، قانون‌گرایی، نظم‌پذیری و احترام به اصول و باورهای نهادینه‌شده‌ی دیگران، از طریق ذهنیت‌سازی‌های گسترده‌ی اجتماعی و اسطوره‌زدایی از متن جامعه را در دستور کار قرار داده و زمینه‌های راه‌اندازی گفتمان‌های علمی در کشور را فراهم سازیم.

لینک اصلی: https://8am.af/the-vacancy-of-rationalism-and-discourse-in-free-dialogues/

بازکردن لینک اصلی

بیشتر بخوانید از روزنامه هشت صبح

آخرین خبر ها:

Loading