بازتاب نیوز

آیا افغانستان طرف‌دار پاکستان شکل می‌گیرد؟

٢٥ حوت ١٣٩٧ روزنامه هشت صبح

عمران‌خان نخست‌وزیر پاکستان، در سخنرانی‌ای خطاب به مردمان مناطق قبیله‌نشین هم‌مرز با افغانستان گفته است که به زودی جنگ در افغانستان خاتمه می‌یابد و حکومتی در آن‌جا تشکیل می‌شود که از همه گروه‌ها نماینده‌گی خواهد کرد. او گفت، «برادران ما در افغانستان در صلح زنده‌گی‌ خواهند کرد.» منظور عمران‌خان بدون تردید این است که طالبان و گروه‌های دیگر در آینده در افغانستان حکومت مشترک خواهند داشت. او از قید «به زودی» استفاده کرد و گفت که جنگ افغانستان به پایان می‌رسد و حکومتی به میان می‌آید که بتواند از همه گروه‌ها نماینده‌گی کند. عمران‌خان نخست‌وزیری است که سخت به ارتش و استبلشمنت پاکستان نزدیک است. هیچ نشانه‌ای تا حال دیده نشده است که بر اساس آن حدس بزنیم که سیاست ارتش پاکستان در قبال افغانستان تغییر کرده است.

جنرال‌های پاکستانی می‌خواهند یک حکومت طرف‌دار پاکستان در افغانستان روی کار بیاید. به تعبیر دیگر، آنان می‌خواهند یک افغانستان مخالف هند ایجاد کنند. این خواست حداکثری جنرال‌های پاکستانی است. در ادبیات دانشگاهی نظامی این خواست پاکستانی‌ها را «جست‌وجوی عمق استراتژیک» تعبیر می‌کنند. به بیان دیگر، ارتش پاکستان می‌خواهد افغانستان به عمق استراتژیک این ارتش، از دید سیاسی و ایدیولوژیک بدل شود. آنان افغانستانی می‌خواهند که در رویارویی هویتی، مذهبی و حتا نظامی با هند به دردشان بخورد. بنا بر این می‌توانیم حکم کنیم که جنرال‌های پاکستانی می‌خواهند افغانستان را در سطح مستعمره‌ی‌شان تقلیل دهند. خواست حداقلی جنرال‌های پاکستانی این است که پاکستان چنان در مناسبات قدرت افغانستان نفوذ تعیین‌کننده داشته باشد که بتواند بر روابط کابل و دهلی و سیاست‌گذاری‌های نظامی و اقتصادی افغانستان اثر بگذارد.

مقام‌های پیشین امنیتی افغانستان که مذاکرات محرمانه با ارتش و استخبارات پاکستان داشته‌اند‌، به این امر گواهی می‌دهند. یوسف‌رضا گیلانی، نخست‌وزیر پاکستان در سال ۲۰۱۰ به همراهی فرمانده وقت ارتش پاکستان جنرال اشفاق کیانی به کابل آمد و بسته‌ای از اوراق جلد شده را در اختیار حامد کرزی گذاشت. در این اوراق خواست‌های پاکستان از افغانستان درج شده بود که عمده‌ترین آن‌ها تنظیم روابط کابل و دهلی نو به خواست پاکستان بود. اخیراً بارنت روبین، افغانستان‌شناس امریکایی که برای اداره‌ی اوباما کار می‌کرد، نوشته است که پاکستان برای رسیدن به پنج هدف مهم دست اتحاد به طالبان داده است. به نوشته‌ی روبین ۱- خروج نیروهای امریکایی از افغانستان؛ ۲-کاهش روابط کابل-دهلی نو؛ ۳- به دست آوردن امتیاز دست‌رسی به آسیای میانه از طریق افغانستان؛ ۴- به دست آوردن امتیاز تقسیم منابع آبی؛ و ۵- رسمیت یافتن مرز دیورند، اهدافی است که پاکستان می‌خواهد از طریق حمایت از طالبان به آن‌ها برسد.

اگر این اهداف آن طوری که پاکستان می‌خواهد برآورده شود، ‌روشن است که افغانستان در حد یک ایالت پاکستان تقلیل می‌یابد. جنرال‌های پاکستانی تصور می‌کنند که حضور نظامی امریکا در افغانستان سبب گسترش نفوذ هند در کابل و کاهش نفوذ اسلام‌آباد شده است. آنان می‌خواهند هرچه زودتر امریکایی‌ها بیرون شوند تا پاکستان دست به اقداماتی بزند که نفوذ مخربش در مناسبات قدرت افغانستان افزایش یابد. دشمنی هند و پاکستان از دید بسیاری از محققان، ایدیولوژیک، ‌هویتی و مذهبی است. از طرف دیگر «هندهراسی» هم بخشی از تفکر پاکستان است. این تفکر سبب شده است که پاکستان از حضور دیپلماتیک هند در قندهار، ‌جلال‌آباد و حتا زاهدان ایران احساس خطر کند. پاکستان شاید تصور می‌کند که با خروج نیروهای امریکایی و تقویت نفوذ نا‌متعارف پاکستان در روابط قدرت افغانستان،‌ حضور دیپلماتیک هند هم به پایان می‌رسد.

با دست‌رسی پاکستان به آسیای میانه، هیچ حکومتی در افغانستان مشکل نداشته است؛ اما پاکستان حاضر نیست که اجازه دهد افغانستان از طریق قلمروش به هند دست‌رسی تجاری داشته باشد. پاکستان می‌خواهد بدون در نظر گرفتن منافع متقابل، در نقش یک قدرت استعماری قرن نزدهمی ظاهر شود و از افغانستان امتیاز یک‌جانبه‌ی دست‌رسی به آسیای میانه را به دست آورد. مذاکره روی تقسیم آب رودخانه‌های مشترک بین دو کشور هم چیزی نیست که کابل مخالف آن باشد. کابل حتا حاضر است که پاکستان و افغانستان به صورت مشترک سرمایه‌گذاری کنند و روی رودخانه‌ی کنر یک سد تولید انرژی بسازند تا مردمان هر دو کشور از آن سود ببرند؛ اما به نظر می‌رسد که پاکستان در این قسمت هم امتیازهای نامشروع می‌خواهد و چندان  منافع افغانستان را در نظر نمی‌گیرد.

معضل مرزی میان دو کشور هم امری نیست که قابل انکار باشد. کابل خط دیورند را به عنوان مرز رسمی میان افغانستان و پاکستان قبول ندارد‌، اما افغانستان هیچ‌گاه رسماً به پاکستان ادعای ارضی نکرده است. افغانستان هیچ‌گاهی دست به ماجراجویی نظامی هم نزده است. در جنگ‌های ۱۹۶۵ و ۱۹۷۱ هند و پاکستان هم، افغانستان بی‌طرفی کامل اختیار کرد. در سال ۱۹۷۱ بیش‌تر نیروهای نظامی پاکستان از ایالت‌های هم‌مرز با افغانستان خارج شدند و به بنگال رفتند تا با جنبش جدایی‌طلب بنگالی‌ها بجنگند. در آن زمان افغانستان دست به هیچ نوع ماجراجویی نزَد، ‌بی‌طرفی کامل اختیار کرد و خواستار حل مشکل بنگال از راه دیپلماسی شد. پس از ختم جنگ ذوالفقارعلی‌ بوتو، نخست‌وزیر وقت پاکستان، به کابل آمد و از مقام‌های وقت افغانستان بابت بی‌طرفی‌شان در جنگ بنگال ‌ابراز امتنان کرد. اسناد ملاقات بوتو با مقام‌های وقت کابل و ابراز امتنان او در آرشیف وزارت‌ خارجه‌ی افغانستان موجود است.

آن‌چه که افغانستان در گذشته انجام می‌داد، حمایت از سیاست‌های هویت‌طلبانه‌ی پشتون‌های ایالت مرزی شمال‌غربی هند بریتانیایی و بعد پاکستان بود. پشتون‌های هویت‌طلب ایالت مرزی شمال‌غربی هند بریتانیایی‌،‌ در تعاملاتی که منجر به تشکیل پاکستان شد، دخیل نبودند. آنان پس از تشکیل کشوری به اسم پاکستان که ایالت مرزی شمال‌غربی هند بریتانیایی هم جزء آن شد، ‌خواستار خودمختاری بیشتر ایالتی، رسمیت یافتن هویت پشتونی و ارتقای زبان پشتو تا سطح زبان رسمی ایالتی بودند. این سیاست‌مداران هویت‌طلب که در راس آنان خان عبدالغفارخان قرار داشت، هشدار می‌دادند که اگر در چارچوب نظم فدرالی پاکستان به خواست‌های هویتی و سیاسی خود نرسند،‌ علم استقلال‌خواهی بلند می‌کنند. کابل در دهه‌های ۵۰، ۶۰ و ۷۰ از داعیه‌ی جنبش هویت‌طلب پشتونی به رهبری خان عبدالغفار‌خان حمایت می‌کرد. واقعیت این بود که پشتون‌های پاکستانی در آن زمان زیاد مشکل داشتند. تازه شش سال است که نام ایالت سرحد شمال‌غربی به پشتون‌خوا تغییر کرده است. قبل از آن به این ایالت «صوبه سرحد» می‌گفتند که هیچ توجیه فرهنگی نداشت. پشتون‌های هویت‌طلب پاکستان امروز به برخی از خواست‌های مهم خود رسیده اند. این‌که آیا حمایت از یک گروه هویت‌طلب در قلمرو یک کشور دیگر از نظر عرف حاکم بر روابط دولت‌ها امری مشروع است یا نامشروع،‌ موضوعی قابل بحث است، ‌اما چیزی که روشن است، این است که افغانستان هیچ‌گاه با پاکستان به بهانه‌ی مشکل مرزی وارد جنگ نشده است. ولی پاکستان می‌خواهد که افغانستان بدون دریافت کدام امتیاز، به رسمیت خط دیورند اذعان کند.

آیا عمران‌خان و مجموع استبلشمنت پاکستان به این نتیجه رسیده‌اند که پس از پایان جنگ امریکا و طالبان حکومت طرف‌دار اسلام‌آباد در افغانستان روی کار می‌آید؟

آیا گفته‌های اشرف ‌غنی مبنی بر این‌که معاهده‌ی جدید گندمک را امضا نمی‌کند،‌ به همین موضوع ربط دارد؟ آیا واقعاً وضعیت به سمتی می‌رود که صرف به سود پاکستان باشد و هند ببازد؟ ‌آیا دهلی نو واکنشی نشان نخواهد داد؟ این سوال‌ها خیلی جدی است و تا زمانی که مذاکرات امریکا و طالبان به نتیجه‌ی روشن نرسد، کسی نمی‌تواند قاطعانه جواب بدهد. اما تحولات اخیر در روابط پرتنش هند و پاکستان،‌ تغییر فرهنگ سیاسی هند و تضاد منافع کشورهای منطقه و نیروهای داخلی، نشان‌دهنده‌ی آن است که اگر تحولات در جهت منافع پاکستان مسیر داده شود و منافع بازی‌گران دیگر از جمله افغانستان در نظر گرفته نشود،‌ پایان جنگ متصور نیست.

لینک اصلی: https://8am.af/is-pakistan-pro-afghanistan/

بازکردن لینک اصلی

بیشتر بخوانید از روزنامه هشت صبح

آخرین خبر ها:

Loading